Hồi năm 1964, ở tuổi 89, Giáo sư Luật khoa,John Feerick, viết rất nhiều về Tu Chính Án thứ 25 của Hiến Pháp Hoa Kỳ, để trả lời cho những người hỏi ý kiến ông liên quan đến việc phải thay thế một Tổng thống đương nhiệm không xứng đáng, không đủ năng lực đảm nhiệm chức vụ Tổng thống- như trường hợp của ông Donald Trump. Giáo sư Feerick trong bộ suit màu xám, với mái tóc bạc trắng, và đi đôi giày chạy bộ, ông nói thẳng: “Bạn không thể buộc Tổng thống rời khỏi chức vụ, và quyền hạn của ông ta mà không được sự đồng ý của Phó Tổng thống.”.
Ý kiến của giáo sư Feerick về Tu chính án thứ 25, gần đây lại được nhắc đến nhân khi Tổng thống Donald Trump được vội vã ôm ra khỏi bữa tiệc khoản đãi các ký giả. Lúc đó có một sát thủ ôm súng lén xâm nhập vào nơi tổ chức tiệc. Sát thủ dự tính ám hại các nhân vật cao cấp trong chính phủ, từ Tổng thống đến thành viên trong Nội Các. Nhân dịp này, câu hỏi về thứ tự ai sẽ là người được cử ra thay thế Tổng Thống nếu ông bị ám sát lại được đem ra bàn luận. Nếu tay sát thủ thành công, ông Chuck Grassley, vị Thượng Nghị Sĩ 92 tuổi, đang giữ chức Chủ tịch Thượng Viện sẽ đương nhiên được đề cử thay thế, để tuyên thệ giữ chức vụ Tổng thống. Tối hôm đó, vị Thượng Nghị Sĩ Grassley không đến dự tiệc. Ông Mike Johnson, Chủ tịch Hạ Viện, nhân vật đứng hàng thứ hai trong thứ tự được cử thay thế, có mặt trong bữa tiệc. Ông nói: “Hơn một nửa Nội Các có mặt trong bữa tiệc. Vấn đề ai sẽ thay thế Tổng thống trong tình trạng này cần phải được đem ra thảo luận.”
Khoản 1 của Tu Chính Án thứ 25 viết rằng: “Trong trường hợp phải thay thế người giữ chức vụ tổng thống vì tổng thống bị chết, hay xin từ chức, Phó Tổng thống trở thành Tổng thống (Điều đặc biệt khiến người ta tò mò thắc mắc không hiểu vì sao hôm đó ông J.D Vance lại được ôm ra khỏi bàn tiệc trước cả ông Trump).
Giáo sư Feerick có mhie62u kinh nghiệm trong việc nghiên cứu đề tài này kể từ năm 1963, khi ông vừa tốt nghiệp trường Luật Fordham, phụ trách những vụ kiện tụng đòi bồi thường với số tiền nhỏ. Ông viết một bài nghiên cứu đăng trên tập san: Fordham Law Review về vấn để thứ tự thay thế ông Tổng thống. Đề tài này được nêu ra vào thời Chính Quyền Eisenhower, lúc đó Tổng thống Eisenhower bị bệnh khá nặng. (Trong một thời gian dài, Tổng thống Eisenhower đã không còn có thể điều hành việc nước được. Theo sự tiết lộ của giáo sư Feerick) . Ông đã ông gửi bài nghiên cứu của ông đến Tổng thống Kennedy, ông Robert Kennedy và cả ông Ted Kennedy. Ngoài ra, ông cũng gửi bài nghiên cứu đến ông Arthur Krock, chủ bút tờ báo Times lúc bấy giờ. Ông Krock khen ngợi bài nghiên cứu và nói: “Tôi ước mong Quốc Hội cũng để ý quan tâm đến vấn đề này giống như ông và tôi.”.
Vài tuần sau, Tổng thống John Kennedy bị ám sát chết, và ông Krock dùng trọn cột báo của ông để đăng bài nghiên cứu của giáo sư Feerick. Vị giáo sư bèn yêu cầu bà thư ký sưu tầm lại bài viết của ông, tựa đề là: “From Failing Hands: The Story of Presidential Succession.”
Giáo sư Feerick vô cùng xúc động và đau lòng khi nghe tin Tổng thống Kennedy bị ám sát chết. Chính ông đã được thấy ông JFK cùng bà vợ của ông tại thành phố New York trước đây.Tổng thống mới, thay thế ông Kennedy, ông Lyndon Johnson, cũng tỏ ý quan tâm đến bài nghiên cứu của Giáo sư Feerick. Bài viết của ông với sự giúp đỡ của bà vợ, Emalie, trở nên nổi tiếng và được rất nhiều người đọc vào thời thập niên 1960’s. Giáo sư Feerick được mời lên thủ đô Hoa Thịnh Đốn để nghiên cứu tiếp về đề tài: ai sẽ thay thế một Tổng thống khi ông ta mất năng lực làm việc, theo tinh thần của Tu chính Án thứ 25. Ông thú nhận rằng ông đã phải hỏi trước xem có được đài thọ tiền khách sạn trong khi làm việc ở thủ đô hay không, bởi vì ông không có tiền. Cha mẹ của ông là người di dân nghèo lắm.
Giáo sư Feerick lên Hoa Thịnh Đốn nhiều lần. Một hôm, ông kể lại: “Tôi đến thủ đô trễ vì máy bay không bay. Và tôi đi bộ thẳng đến Bạch Cung, tôi mở cửa bước vào. Ngày nay việc này không thể xảy ra được vì lý do an ninh.
Trong số 12 người được chỉ định nghiên cứu về Tu Chính Án thứ 25, giáo sư Feerick trở thành chuyên viên nghiên cứu về trường hợp chức vụ tổng thống bị bỏ trống, không có ai làm việc. Ông tiết lộ cho chúng ta biết: “Có tất cả tám trường hợp Tổng thống chết trong lúc tại chức, và Phó Tổng thống lên thay.”. Phân nửa trong số tám trường hợp này, là vì ông Tổng thống bị ám sát chết. Bốn Tổng thống bị ám sát chết là các ông Lincoln, Garfield. McKinley và John F Kennedy. (Con trai của Tổng thống Lincoln là ông Robert có mặt, hay ở gần ba vị Tổng thống đầu bị giết chết). Sau cái chết của ông McKinley, ông Robert từ chối không chịu đi dự tang lễ của tổng thống, vì ông sợ sẽ đến lượt ông bị sát hại chết.
Giáo sư Feerick cũng biết rất rành rẽ về trường hợp Tổng thống trở thành người mất năng lực. Ông kể lại rằng, trong các cuộc đàm luận về việc soạn thảo bản tu chính dưới thời Tổng thống Eisenhower, người ta bàn về tình trạng “điên loạn”-insanity” của Tổng thống. Ông nói điều khoản số 4 của Tu chính án thứ 25 quy định rằng Phó Tổng thống và đa số thành viên trong Nội các có thể khởi động việc thay thế Tổng thống nếu họ đồng thanh quyết định rằng ông Tổng thống không còn đủ khả năng để hành sử quyền hạn và nhiệm vụ của vai trò Tổng thống. Trước khi có Tu chính án 25, các Tổng thống thường trao quyền hành lại cho Phó Tổng thống một cách phi chính thức, khi ông phải đi chữa bệnh, tạm thời vắng mặt. Song tất cả những việc này đều được làm với sự tự nguyện, không ai ép buộc. Giáo sư Feerick nói tiếp: “Nhưng khi ông Tổng thống bị điên loạn, có lẽ ông ta sẽ không làm theo sự quyết định của Phó Tổng thống và đa số Nội các.
Tháng trước, ông Trump viết trên twitter rằng: “Nếu Iran không đồng ý với yêu cầu của ông, thì cả một nền văn minh sẽ phải chết.”. Vì câu viết này, khiến cho nhiều người phải đặt ra câu hỏi có nên áp dụng Tu chính án 25 để truất phế ông Trump hay không vì ông đã viết một câu hết sức điên loạn. Dân biểu Jamie Raskin giới thiệu dự luật thành lập một ủy ban gồm các y sĩ, bác sĩ tâm thần, và một số quan chức chính phủ đã về hưu, làm việc chung với Nội các trong trường hợp Tu chính Án 25 được sử dụng.
Giáo sư Feerick cũng được hỏi ý kiến liệu có phải ông Trump trở nên điên loạn khi ông đăng những tấm hình do AI thực hiện miêu tả ông là Chúa Giê Su, hay làm thầy thuốc chữa bệnh cho người bệnh. Giáo sư Feerick nói rằng có rất nhiều câu chuyện dân gian về các vị Tổng thống mà nhiều người cho rằng đó là những câu chuyện hoang tưởng, khiến người ta phải đặt câu hỏi phải chăng ông Tổng Thống ở tình trạng tâm thần điên loạn. Giáo sư nêu ra trường hợp cựu Tổng thống Richard Nixon. Sau khi vụ nghe lén Watergate được khui ra, Tổng thống Nixon gặp rất nhiều khó khăn, ông trở thành một người uống rượu liên miên. Nhân viên cao cấp làm việc trong Bạch Cung phải nêu lên câu hỏi có nên sử dụng Tu Chính Án thứ 25 để buộc ông phải từ chức hay không? Bởi vì ông trở nên hoang tưởng. Nhưng sau đó, ông Nixon xin từ chức, đưa ông Gerald Ford vào thay thế ông trong chức vụ Tổng thống.
Giáo sư phải vất vả vô cùng khi ông cần giải thích rằng Điều Khoản 4 không phải là để cho đảng đối lập dùng nó nhằm thay thế, cách chức ông Tổng thống. Theo ông, Tu chính án này được viết ra để sử dụng trong trường hợp ông Tổng thống “bất thình lình bị đi vào hôn mê, bất tỉnh vì lý do nào đó, hay do có khủng hoảng ở trong nước, hay như trường hợp rớt máy bay. Sau khi Tổng thống Ronald Reagan vừa mới bị bắn, ông Alexander haig vội vàng chạy ra phòng họp báo và tuyên bố: “Tôi là người đang nắm quyền ở Bạch Cung vào lúc này.”, mặc dù Tu chính Án 25 lúc đó chưa được nêu ra, và ông Haig chỉ là nhân vật đứng hàng thứ tư, trong thứ tự được quyền thay thế tổng thống.
Mặc dù điều khoản số 4 không quy định rõ ràng thủ tục thay thế Tổng thống, nhưng nhiều người chống ông Trump vẫn cừ nêu ra, và các ký giả đồng loạt đua nhau hỏi ý kiến giáo sư Feerick về vấn đề này. Giáo sư nói: “Tôi từ chối không can dự vào vấn đề liệu ông Phó Tổng thống sẽ phải làm gì?”. Vào thời Tổng thống Joe Biden, Tu chính án 25 cũng được đem ra thảo luận vì nhiều người e rằng ông Tổng thống quá già để giữ chức Tổng thống. Giáo sư Feerick không chịu nói về yếu tố tuổi già. Ông nhớ là ông có nói với ủy ban rằng: “Tuổi tác là một đặc điểm riêng của mỗi cá nhân, xin miễn bàn.”.
Nguyễn Minh Tâm dịch theo THE NEW YORKER nga2t 18/5/2026
