Chỉ ít lâu sau khi dùng vũ lực bứng ông Nicolas Maduro ra khỏi vị trí lãnh đạo nước Venezuela, ông Donald Trump phác họa chủ thuyết ngoại giao của ông, mang tên là “Donroe Doctrine”, theo đó, ông chủ trương Hoa Kỳ sẽ thống trị toàn bộ các nước láng giềng của Mỹ. Đây là sách lược chính trị cổ điển của ông Trump, bao giờ cũng gồm hai phần: Nhắc lại chuyện quá khứ như một hoài niệm, sau đó tung ra cái mới mang nhãn hiệu Donald Trump. Chuyện ngày xưa là gì? Cựu Tổng thống Mỹ James Monroe là người đầu tiên giải thích mạch lạc về học thuyết Monroe, mang tên của ông. Đó là sách lược ngoại giao ông đề ra hồi năm 1823, khi ông muốn chống lại sự can thiệp của một số nước Âu châu vào vùng Tây Bán Cầu-. Bây giờ ông Trump khôi phục lại chủ thuyết Monroe ngày xưa, với khẩu hiệu: “Tây bán cầu là CỦA CHÚNG TÔI”. Bộ Ngoại Giao Hoa Kỳ long trọng tuyên bố như vậy. Ông Trump giải thích thêm: “Nhân dịp này, tôi cũng cho mọi người biết: Cuba sẽ là nước kế tiếp chúng tôi nhắm tới để kiểm soát nước này.”.
Kể từ ngày ông Trump tuyên bố như trên, hòn đảo nhỏ với dân số 11 triệu người, hồi hộp chờ đợi hành động của chính quyền Trump. Sau khi ông Maduro bị đẩy ra khỏi chức vụ tổng thống Venezuela, Hoa Kỳ cắt đứt hẳn nguồn cung cấp năng lượng của Venezuela giúp Cuba sống sót được vài chục năm qua. Nguồn năng lượng từ các nước khác đem đến giúp cho Cuba cũng bị ngăn chặn, không cho họ tiếp tục giúp Cuba. Hậu quả là nước Cuba hiện nay đang thiếu thốn trầm trọng đủ mọi thứ. Trên khắp hòn đảo nhỏ này, hiện tượng thiếu thốn xảy ra trên mọi lĩnh vực từ điện lực đến nông nghiệp. Hồi xưa Cuba nổi tiếng về hệ thống chăm sóc y tế rất tốt, bây giờ nguồn tiếp liệu cho y tế bị cạn kiệt, bệnh nhân chết rất nhiều, kể cả những bệnh có thể ngăn ngừa được.
Để ghi lại hình ảnh đất nước Cuba chật vật đối phó với tình trạng nghèo đói, thiếu thốn cùng cực, báo TIME cử phóng viên nhiếp ảnh Moises Saman ghi lại những hình ảnh đời thực của cuộc sống hiện nay ở Cuba: Rác rưởi đầy đường vì xe hốt rác không có xăng để làm việc hốt rác. Công nhân thở dài rủ rũ trước tình trạng xuống dốc của nền kinh tế. Người dân tìm cách bỏ đảo Cuba đi nơi khác để kiếm cái ăn. Ký giả Saman cũng chụp nhiều bức ảnh của các lãnh tụ một thời ở Cuba, vẫn còn được treo dán ở khắp mọi nơi, như Ernesto Che Guevara và Fidel Castro, cũng như những cộng đồng văn hóa một thời được xem là tiêu biểu cho Cuba. Bây giờ tất cả chỉ còn là hoài niệm, và Cuba đang chờ một tương lai hết sức bi thảm.
Thực ra, tây bán cầu thuộc về ai? Báo TIME đăng vài bài tiểu luận của nhiều nhân vật nổi tiếng của Cuba đóng góp ý kiến về vấn đề này. Theo sử gia Carlos Eire: Học thuyết Donroe Doctrine là một nguyên tắc không rõ ràng, thiếu chi tiết cụ thể. Trong khi đó văn hào nổi tiếng của Cuba, ông Leonardo Padura thì phê bình thẳng chế độ cầm quyền của Castro, đang lung lay, không còn đứng vững. Ông viết: “Lập trường của quan chức trong chính quyền Cuba hiện nay khá rõ ràng. Đó là đề kháng đến hơi thở cuối cùng.”
Một số nhà phân tích cho rằng cái gọi là “indefinitely: mãi mãi, cho đến tận cùng chỉ có nghĩa là ráng cầm cự cho đến kỳ bầu cử giữa kỳ ở Hoa Kỳ. Có lẽ hậu quả về chính trị sẽ xảy ra ngay sau khi có kết quả bầu cử.”.
Cuối cùng, phải kể đến Kinh Tế Gia Ricardo Torres. Ông viết như sau: “Điều mà Cuba đang cần phải có là gì? Không phải là trông vào sự cứu nguy của ngoại quốc, hay cần một giải pháp thần kỳ, bí mật nào. Cuba chỉ cần khoảng không gian, và những định chế để tự mình xây dựng lại nền kinh tế.”.
Bài tiểu luận số 1:
Chờ Đợi Tuyết Rơi Ở Havana
Tác giả: Carlos Eire
Đến giờ đã điểm. Bây giờ là thời điểm chế độ độc tài của Cuba phải chấm dứt. Đất nước Cuba hiện đang phải đối phó với cuộc khủng hoảng nhân đạo ngày càng tệ hại thêm. Những kẻ duy nhất phải chịu trách nhiệm về cuộc khủng hoảng chính là những bạo chúa già nua đang cai trị đất nước Cuba. Chúng biến đi sớm ngày nào thì sự phục hồi cho đất nước Cuba mới có thể bắt đầu được. Bởi vì cuộc khủng hoảng của Cuba không có gì là mới cả.
Kể từ ngày Cuba rơi vào vòng quỹ đạo của đế quốc Soviet hồi năm 1960, Cuba trở thành một thứ nhà nước tầm gửi, ăn bám vào nước khác để mà sống. Lúc đầu, Cuba dựa vào đế quốc Soviet. Cho đến ngày đế quốc Cộng Sản Soviet sụp đổ vào năm 1991. Sau đó, vài năm sau, Hugo Chavez, Tổng thống nước Venezuela Cộng Sản, nhảy vào tiếp cứu cho Cuba. Hugo Chavez qua đời vì bệnh ung thư, và Nicolas Maduro lên thay thế, tiếp tục con đường đi theo chủ nghĩa cộng sản. Bây giờ cái vòi tiếp tế sự sống cho Cuba từ Venezuela bị Tổng thống Trump khóa lại, chế độ độc tài ở Cuba tan thành mây khói. Có lẽ các bạn nghe tin tức đâu đó nói rằng sự sụp đổ của Cuba là do lỗi của Hoa Kỳ. Đó là điều không đúng sự thật, nói láo.
Cuba là một hòn đảo có đất đai màu mỡ nhất trên hành tinh, và Cuba được bao quanh bởi vùng biển có rất nhiều cá. Nhưng kể từ ngày cái gọi là cuộc cách mạng vô sản xóa bỏ quyền tư hữu bất động sản, và công ty kinh doanh tư, ngay lập tức thực phẩm trở nên khan hiếm. (Giống như Bắc Việt Nam từ 1954 đến 1975, chính sách xóa bỏ quyền tư hữu tư nhân và tự do kinh doanh của tập đoàn cộng sản Việt nam. Họ gọi một cách chữa thẹn là “Thời Kỳ Bao Cấp”, theo lối nói ngày nay.)
Bây giờ Cuba không còn nhận được dầu hỏa và trợ cấp từ Venezuela nữa, nên Cuba không còn tiền để trả cho khoản lương thự phải nhập cảng, rất cần thiết cho sự sinh tồn của người dân. Ai là người chịu tranh nhiệm cho tai họa vô nghĩa này?
Cho đến ngày trước khi Cuba trở thành một nước cộng sản, đất đai màu mỡ của Cuba dư thừa lương thực để nuôi người dân cả nước. Thời bấy giờ nguồn sản xuất lương thực dồi dào đến độ Cuba lôi cuốn hàng triệu di dân muốn tìm cơ may làm giàu đến đây để sinh cơ lập nghiệp vào hồi đầu thế kỷ thứ 20. Cuba sản xuất hàng triệu tấn đường mỗi năm. Nhưng kể từ sau năm 1959, mức sản xuất đường thu nhỏ lại ngày càng nhiều. Trong suốt ba chục năm gần đây, số đường tiêu thụ của người dân trên đảo phải nhập cảng. Tình trạng sản xuất sụt giảm xảy ra đối với mọi loại sản phẩm nông nghiệp khác.
Vì sao mức sản xuất lại sụt giảm? Bởi vì chế độ độc tài kiểu cộng sản của Cuba giành quyền kiểm soát tất cả mọi hoạt động sản xuất lương thực, thực phẩm. Họ ngoan cố bám chặt lấy chính sách chỉ huy nền kinh tế một cách cứng rắn, vô hiệu quả, và không rõ ràng. Khi sản phẩm nông nghiệp ngày càng ít đi, những lãnh tụ chế độ độc tài dùng tiền để đàn áp người dân trong nước.
Guồng máy đàn áp người dân của Cuba hết sức lớn, có mặt ở khắp mọi nơi, và đau đớn nhất là chỉ có guồng máy đàn áp là cơ quan làm việc hữu hiệu nhất trong cơ cấu tổ chức chính quyền. Như vậy vào thời điểm sẽ xảy ra thay đổi như hiện nay, khi mà chế độ độc tài ở Cuba có triển vọng sẽ bị sụp đổ, thử hỏi ông Trump sẽ muốn làm gì ở Cuba? Chủ thuyết mới được ông Trump nặn ra Donroe sẽ làm gì ở Cuba?
Khi ông Trump bắt cóc được nhà độc tài ở Venezuela Nicolas Maduro đem giam ở nhà tù New York, ông nói rằng Cuba sẽ là mục tiêu kế tiếp mà ông nhắm tới. Song ông Trump tỏ ra mù mờ, không nói rõ kế hoạch của ông là gì. Một ngày trước khi ông tung ra cuộc tấn công quy mô đánh Iran, ông đã nói một cách vắn tắt rằng: Hoa Kỳ có thể “chiếm gọn Cuba một cách êm đẹp” – friendly takeover- Như vậy ông ám chỉ điều gì?
Trái với lối xâm lăng thù nghịch, lối xâm lăng hữu nghị- friendly takeover- thường có nghĩa là vẫn giữ nguyên những nhân vật chính đang cầm quyền, chỉ thay đổi một số điều về đường lối cai trị mà thôi. Nói theo ngôn ngữ địa chính trị, kế hoạch xâm lăng hữu nghị có nghĩa là triều đại Castro đang cai trị hiện nay ở Cuba vẫn được giữ nguyên, có lẽ chỉ thay đổi một chút, mang tính chất thẩm mỹ bề ngoài mà thôi, giống như thay bộ quân phục màu xanh cứt ngựa bằng bộ com lê sang trọng của Armani, hay xây cất các trung tâm thương mại, và lập ra các xưởng làm gia công theo kiểu ở Việt Nam cho các công nhân Cuba.
Chúng ta hy vọng những điều trên đây sẽ không xảy ra. Chúng ta cầu mong ông Trump chỉ nói đùa thôi khi ông ẩn dụ về kế hoạch xâm lăng hữu nghị. Cuba cần phải loại trừ một lần cho xong tất cả những bạo chúa độc tài đang cai trị xứ này, càng sớm càng tốt.
Ghi chú: Nhà văn Carlos Erie là tác giả của cuốn tiểu thuyết: Waiting for Snow in Havana
Bài tiểu luận số 2:
Cuba cần có những thứ gì ?
Tôi lớn lên ở Cuba vào thời thập niên 1980’s. Chúng tôi học điều đầu tiên là phải sống trong sự thiếu thốn đủ thứ: Thiếu thức ăn bỏ vào bụng, thiếu sự đa dạng màu mè kiểu cách, thiếu sự riêng tư, thiếu sự kiểm soát về tương lai của mình. Song lúc tôi còn nhỏ, những hợp đồng xã hội căn bản ở Cuba vẫn còn có. Tiêu chuẩn sống của chúng tôi rất khiêm tốn, song những nhu cầu cơ bản vẫn được cung ứng đủ. Nhiều gia đình gặp khó khăn, đời sống vất vả, song các dịch vụ công vẫn còn đầy đủ. Cuba có một xã hội trật tự, ổn định, mặc dù nhà nước áp đặt một ranh giới khắt khe về đời sống, về nhân quyền và quyền sinh hoạt chính trị. Hoạt động kinh tế hầu như nằm trong tay các xí nghiệp của nhà nước. Cá nhân mỗi con người may mắn lắm cũng chỉ có thể trở thành một nhân vật khả kính thôi, chớ bao giờ mơ tưởng đến việc có thể tạo được ảnh hưởng với cơ cấu chính quyền, hay công khai chống lại nhà nước.
Mô thức cai trị đất nước Cuba có hai nhược điểm lớn. Đó là nền kinh tế lệ thuộc vào sự hỗ trợ, bao biện của nước ngoài, còn bên trong thì bị cai trị bằng chế độ độc tài sắt máu. Trong nhiều thập niên, nền kinh tế lụn bại của Cuba được bù đắp bằng mối quan hệ ưu đãi với Liên bang Xô Viết, và cả khối xã hội chủ nghĩa. Chính vì lý do đó, nền kinh tế Cuba lập tức rơi vào khủng hoảng sau khi Liên bang Xô Viết bị giải thể, tan rã vào năm 1991. Nhược điểm khác của mô hình Cuba là đất nước này lệ thuộc vào việc kiểm soát hoạt động chính trị. Sự chuyển đổi ở các nước Đông Âu từ nền kinh tế chỉ huy theo kiểu cộng sản sang nền kinh tế theo chủ nghĩa tư bản, và sự giải thể hoàn toàn Liên bang Xô Viết làm lung lay tận gốc các hợp đồng xã hội sẵn có ở Cuba. Trong lúc đó, nhà nước ngoan cố không chịu cải tổ chính trị vì sợ rằng việc cải tổ đó sẽ đe dọa đến quyền lực của các nhà cai trị, họ cố gắng duy trì quyền lực bằng cách thương lượng. Sự lệ thuộc của Cuba vào Venezuela từ năm 1999, chỉ có mục đích duy nhất là để trì hoãn việc cải tổ cơ cấu cai trị đất nước. Đây là chính là điều duy nhất mà Cuba cần phải làm: Phải cải tổ cơ cấu chính trị.
Chính quyền Trump có ý muốn tạo sự thay đổi chế độ cầm quyền ở Cuba lại đụng phải một sự thật không mấy thuận tiện. Đó là: Cuba cần thay đổi không phải là do ngoại quốc yêu cầu, song chính là vì người dân trong nước mong muốn có sự cải tổ chính trị, và họ xứng đáng được hưởng một chế độ chính trị tốt đẹp hơn. Nếu phân tích tình hình ở Cuba một các trung thực, chúng ta phải chẩn đoán thật rõ ràng căn bệnh của xứ này: Cuộc khủng hoảng ở Cuba không chỉ thuần túy về khía cạnh kinh tế, mà còn phải kể đến khía cạnh chính trị, và sâu xa hơn nữa là khủng hoảng về định chế. Hệ thống chính trị hiện nay cho thấy họ không có khả năng sản sinh ra những nhà lãnh đạo có những ý kiến mới, họ không cho phép người dân quy trách nhiệm cai trị cho các nhà lãnh đạo, họ đã không thể thực hiện được cuộc cải cách đất nước lẽ ra cần phải làm từ nhiều thập niên qua. Cuba cần một mô hình kinh tế tôn trọng tự do cho người dân, bảo vệ an ninh cho xã hội, có khả năng cạnh tranh, và có mục đích phục vụ công cộng. Mô hình gần gũi nhất là nền kinh tế thị trường với xu hướng xã hội theo truyền thống Âu châu. Mô hình kinh tế này bác bỏ mọi hình thức để cho nhà nước kiểm soát nền kinh tế, đồng thời cũng không cho sức mạnh của thị trường khuynh đảo nền kinh tế. Thực vậy, cần phải có sự thăng bằng thiết yếu giữa hai lực lượng đối trọng này.Cuba phải chống lại việc thèm muốn nhảy vội từ hệ thống hành chính trung ương tập quyền sang hình thức tư bản chủ nghĩa cứng rắn. Không nên thay thế một giáo điều này bằng một giáo điều khác. Cuba cần phải có sự đổi mới về chính trị, không phải chỉ để nới rộng tự do cá nhân, mà còn phải khôi phục lại, làm mới trở lại, đời sống công cộng của xã hội hiện nay.
Điều kiện cần phải có cho Cuba lúc này không phải là một cuộc cứu nguy của ngoại quốc, hay một phép thần bí nào. Nước Cuba cần phải có một khoảng không gian, và những định chế để tự xây dựng lại đất nước: Điều kiện đó là một chính quyền được dân chúng tin tưởng thay vì để dân chúng sợ hãi họ, một nền kinh tế tạo ra của cải vật chất mà không phải hy sinh những hợp tác, dịch vụ xã hội căn bản. Cuba cần một hệ thống chính trị phản ánh chính xác thực tế xã hội của đất nước, một tư thế chính trị trên trường quốc tế phù hợp với nhu cầu tái thiết thực dụng hơn là những cải cách mang tính chất trang điểm như từng có trong quá khứ.
Ghi chú: Tác giả bài tiểu luận này là kinh tế gia Ricardo Torres. Ông hiện là nghiên cứu sinh tại đại học American University.
Nguyễn Minh Tâm dịch theo báo TIME ngày 11/5/2026
