Chiến tranh Việt Nam chính thức kết thúc vào ngày 30 tháng 4 năm 1975, khi Sài Gòn (nay là TP. Hồ Chí Minh) thất thủ. Tuy nhiên, hậu quả của chiến tranh, đặc biệt là di sản hóa học như chất độc da cam do quân đội Mỹ rải xuống, vẫn tiếp tục ảnh hưởng nặng nề đến hàng triệu người Việt Nam cho đến tận ngày nay.

Nguyễn Thanh Hải, 34 tuổi, là một trong số hàng triệu người khuyết tật có liên quan đến Chất độc da cam. Sinh ra với những khiếm khuyết nghiêm trọng, anh phải nỗ lực vượt qua những việc mà người khác thực hiện một cách dễ dàng: cài cúc chiếc áo sơ mi xanh mặc đến ngôi trường đặc biệt ở Đà Nẵng, luyện tập bảng chữ cái, vẽ các hình khối đơn giản, hay ghép thành những câu nói ngắn gọn.”

Hải lớn lên ở Đà Nẵng, nơi có căn cứ không quân của Hoa Kỳ, nơi quân đội rời đi đã để lại một lượng lớn chất độc màu da cam tồn tại trong nhiều thập kỷ, thấm vào nguồn cung cấp thực phẩm và nước ở những khu vực như làng của Hải và ảnh hưởng đến nhiều thế hệ người dân.

Trên khắp Việt Nam, quân đội Hoa Kỳ đã rải 72 triệu lít (19 triệu gallon) chất diệt cỏ trong chiến tranh để xóa bỏ nơi ẩn náu của kẻ thù. Hơn một nửa là chất độc màu da cam, một hỗn hợp thuốc diệt cỏ.

Chất độc màu da cam được pha với dioxin, một loại hóa chất liên quan đến ung thư, dị tật bẩm sinh và thiệt hại lâu dài về môi trường. Ngày nay, 3 triệu người, bao gồm nhiều trẻ em, vẫn phải chịu các vấn đề sức khỏe nghiêm trọng liên quan đến việc tiếp xúc với chất này.

Việt Nam đã dành nhiều thập kỷ để dọn sạch di sản độc hại của chiến tranh, một phần được tài trợ bởi sự hỗ trợ muộn màng của Hoa Kỳ, nhưng công việc vẫn chưa hoàn thành. Hiện tại, hàng triệu người ở Việt Nam lo ngại rằng Hoa Kỳ có thể từ bỏ việc dọn dẹp chất độc màu da cam khi Tổng thống Donald Trump cắt giảm viện trợ nước ngoài.

Hàng thập kỷ ô nhiễm

Khi chiến tranh kết thúc, Hoa Kỳ quay lưng lại với Việt Nam, mong muốn khép lại một chương đau thương trong lịch sử.

Việt Nam vẫn còn một số “điểm nóng” ô nhiễm dioxin nặng, chủ yếu tập trung ở những khu vực từng có căn cứ quân sự lớn của Mỹ trong chiến tranh, như sân bay Biên Hòa (Đồng Nai), sân bay Phù Cát (Bình Định), và sân bay Đà Nẵng (Quảng Nam – Đà Nẵng).

Việt Nam cho biết sức khỏe sẽ bị ảnh hưởng đến các thế hệ sau, đe dọa đến con, cháu, thậm chí cả chắt của những người tiếp xúc với hóa chất, gây ra các biến chứng về sức khỏe từ ung thư đến dị tật bẩm sinh ảnh hưởng đến cột sống và hệ thần kinh.

Mặc dù đã có nhiều nghiên cứu, tác động của Chất độc màu da cam đối với sức khỏe con người — bao gồm cả những người trực tiếp phơi nhiễm và các thế hệ sau — vẫn chưa được làm rõ. Một phần nguyên nhân là khi hai quốc gia cuối cùng bắt đầu hợp tác vào năm 2006, họ chủ yếu tập trung vào việc tìm kiếm và xử lý dioxin trong môi trường, thay vì nghiên cứu những ảnh hưởng sức khỏe vốn vẫn còn gây tranh cãi, theo Charles Bailey, đồng tác giả cuốn “Từ kẻ thù đến đối tác: Việt Nam, Hoa Kỳ và Chất độc màu da cam”.

Bailey cho biết: “Khoa học về mối liên hệ giữa Chất độc màu da cam và tác động sức khỏe vẫn chưa được xác định rõ ràng.”

Việt Nam xác định nạn nhân chất độc da cam bằng cách kiểm tra tiền sử gia đình, nơi họ sống và danh sách các vấn đề sức khỏe liên quan đến chất độc. Và tình trạng khuyết tật của Hải rất có thể liên quan đến việc phun thuốc diệt cỏ, Bailey nói thêm.

Người đàn ông 34 tuổi này mơ ước trở thành một người lính như ông nội của mình, đã không thể rời khỏi nhà trong nhiều năm, chờ đợi một mình trong khi gia đình anh đi làm. Chỉ mới năm năm trước, anh bắt đầu theo học một trường đặc biệt. “Tôi hạnh phúc ở đây vì tôi có nhiều bạn bè”, anh nói. Những học sinh khác tại trường hy vọng sẽ trở thành thợ may hoặc thợ làm nhang.

Sự ô nhiễm cũng khiến Việt Nam mất đi những hàng rào phòng vệ tự nhiên. Gần một nửa diện tích rừng ngập mặn — lớp bảo vệ bờ biển trước các cơn bão dữ dội — đã bị hủy hoại. Phần lớn rừng nhiệt đới của Việt Nam chịu thiệt hại nghiêm trọng, không thể phục hồi, trong khi các loại thuốc diệt cỏ còn cuốn trôi chất dinh dưỡng khỏi đất ở nhiều khu vực dễ bị tổn thương nhất trước biến đổi khí hậu.

Một cuộc dọn dẹp lớn bắt đầu

Trong những thập kỷ sau khi chiến tranh kết thúc, đất nước đang phục hồi đã rào lại những địa điểm bị ô nhiễm nặng nề như sân bay Đà Nẵng và bắt đầu hỗ trợ các gia đình bị ảnh hưởng.

Tuy nhiên, Hoa Kỳ phần lớn phớt lờ những bằng chứng ngày càng nhiều về tác động của Chất độc da cam đối với sức khỏe — kể cả đối với các cựu chiến binh của chính mình — cho đến giữa những năm 2000, khi nước này bắt đầu hỗ trợ tài chính cho công tác tẩy độc tại Việt Nam. Trước đó, vào năm 1991, Hoa Kỳ đã thừa nhận rằng một số bệnh có thể liên quan đến việc phơi nhiễm Chất độc da cam và cho phép các cựu chiến binh mắc các bệnh này được hưởng trợ cấp.

Theo Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ , kể từ năm 1991, nước này đã chi hơn 155 triệu đô la để hỗ trợ những người khuyết tật ở những khu vực bị ảnh hưởng bởi Chất độc màu da cam hoặc rải rác bom chưa nổ. Hai nước cũng đã hợp tác để tìm kiếm người chết trong chiến tranh, với việc Hoa Kỳ hỗ trợ Việt Nam tìm kiếm người mất tích.

Việc dọn sạch Chất độc màu da cam rất tốn kém và thường nguy hiểm. Đất bị ô nhiễm nặng cần phải được đào lên và nung trong lò lớn ở nhiệt độ rất cao, trong khi đất ít bị ô nhiễm hơn có thể được chôn trong các bãi chôn lấp an toàn.

Mặc dù đã mất nhiều năm làm việc, các địa điểm lớn vẫn cần phải được dọn sạch. Tại Đà Nẵng, nơi một căn cứ không quân bị ô nhiễm trong quá trình lưu trữ và vận chuyển Chất độc da cam, Hoa Kỳ đã hoàn thành dự án dọn dẹp trị giá 110 triệu đô la vào năm 2018 nhưng một khu vực rộng bằng 10 sân bóng đá vẫn bị ô nhiễm nặng nề.

Việc hợp tác trong giải quyết các vấn đề di sản chiến tranh đã tạo nền tảng cho mối quan hệ ngày càng khăng khít giữa Hoa Kỳ và Việt Nam, đạt đỉnh vào năm 2023 khi Việt Nam chính thức nâng Hoa Kỳ lên mức đối tác chiến lược toàn diện — vị thế ngoại giao cao nhất.

Phát biểu tại Việt Nam năm 2023, cựu Bộ trưởng Tài chính Hoa Kỳ Janet Yellen nhấn mạnh: “Hoa Kỳ xem Việt Nam là đối tác then chốt trong việc thúc đẩy một khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương tự do và rộng mở.”

Lo lắng về việc cắt giảm viện trợ

Tuy nhiên, việc Donald Trump cắt giảm ngân sách tài trợ của USAID đã khiến nhiều dự án quan trọng tại Việt Nam bị đình trệ. Mặc dù một số dự án đã được khôi phục, nhưng sự hoài nghi về mức độ cam kết và độ tin cậy của Hoa Kỳ vẫn còn tồn tại.

Hiện nay, Việt Nam buộc phải thích ứng và đàm phán trong bối cảnh mới, khi Tổng thống Hoa Kỳ tuyên bố rằng nước này không còn đủ khả năng hỗ trợ các quốc gia khác.

Ông Nguyễn Văn An, Chủ tịch Hội Nạn nhân chất độc da cam Đà Nẵng cho biết, đất nước không thể xử lý được các chất độc hóa học vẫn còn tồn tại nếu không có sự giúp đỡ. “Chúng tôi luôn tin rằng chính phủ Hoa Kỳ và các nhà sản xuất chất độc hóa học này phải có trách nhiệm hỗ trợ các nạn nhân”, ông nói.

Ông bày tỏ hy vọng rằng bất kỳ sự gián đoạn nào đối với các dự án đang triển khai do những thay đổi chính trị tại Washington cũng sẽ chỉ mang tính tạm thời.

Việc thiếu dữ liệu đầy đủ khiến các chuyên gia không thể xác định chắc chắn khi nào nguy cơ đối với sức khỏe con người sẽ chấm dứt. Một vấn đề cấp bách hơn là nếu công tác dọn dẹp bị gián đoạn, lượng đất ô nhiễm đang lộ thiên có thể trôi vào hệ thống sông ngòi, đe dọa sức khỏe của nhiều người hơn.

Một dự án kéo dài 10 năm, khởi động vào năm 2020, nhằm xử lý khoảng 500.000 mét khối đất nhiễm dioxin tại căn cứ không quân Biên Hòa — tương đương với việc lấp đầy 40.000 xe tải — đã từng phải tạm dừng trong một tuần vào tháng 3 trước khi được tiếp tục.

Tuy nhiên, Bailey — người có nhiều năm làm việc về các vấn đề liên quan đến Chất độc da cam tại Việt Nam — cho biết nguồn tài trợ trong tương lai của USAID cho hoạt động tẩy độc, cũng như chương trình hỗ trợ người khuyết tật trị giá 30 triệu USD, vẫn còn chưa chắc chắn.

Với việc chính phủ liên bang cắt giảm tài trợ cho USAID, hầu hết nhân viên làm việc tại Việt Nam dự kiến sẽ rời đi vào cuối năm nay, khiến việc quản lý các chương trình khắc phục hậu quả không còn ai phụ trách, ngay cả khi nguồn tài trợ vẫn chưa bị cắt giảm.

“Điều này để lại một lượng lớn đất ô nhiễm, trong đó chỉ có 30% đã được xử lý và giảm mức ô nhiễm,” Bailey cho biết.

Ông cũng chia sẻ rằng chưa đến một nửa lượng đất ở Biên Hòa đã được xử lý, và phần lớn đất còn lại bị ô nhiễm nặng, cần phải xử lý trong lò đốt mà vẫn chưa được xây dựng.

Tim Rieser, cựu trợ lý chính sách đối ngoại của Thượng nghị sĩ Patrick Leahy khi ông này đảm bảo nguồn tài trợ ban đầu cho các dự án khắc phục hậu quả Chiến tranh Việt Nam và hiện là cố vấn cấp cao cho Thượng nghị sĩ Peter Welch, cho biết mặc dù Quốc hội vẫn ủng hộ các chương trình này, nhưng rất khó để tiếp tục nếu không có nhân viên.

“Trong hơn 30 năm, Hoa Kỳ và Việt Nam đã cùng nhau xây dựng lại mối quan hệ bằng cách giải quyết những di sản tồi tệ nhất của chiến tranh, như Chất độc màu da cam,” ông nói. “Giờ đây, chính quyền Trump đang vô tình đóng cửa mọi nỗ lực, mà không quan tâm đến tác động của hành động của họ đối với mối quan hệ với một đối tác quan trọng ở khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương.”

Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ cho biết các dự án di sản chiến tranh như dọn sạch dioxin ở Biên Hòa hay các chương trình rà phá bom mìn ở miền Trung Việt Nam vẫn “hoạt động và đang diễn ra”, đồng thời cho biết sẽ tiến hành đánh giá các nguồn lực cần thiết để tiếp tục các dự án này.

Chuck Searcy, một cựu chiến binh Mỹ trong Chiến tranh Việt Nam đã làm việc cho các chương trình nhân đạo tại quốc gia này từ năm 1995, cho biết ông lo ngại rằng lòng tin được xây dựng trong nhiều năm có thể bị xói mòn rất nhanh. Ông chỉ ra rằng những người hưởng lợi từ các dự án do Hoa Kỳ tài trợ để giải quyết di sản chiến tranh là “những nạn nhân vô tội”.

“Họ đã trở thành nạn nhân hai lần, một lần là do chiến tranh và những hậu quả mà họ phải gánh chịu. Và bây giờ là do bị tước mất tấm thảm dưới chân họ,” ông nói.

Nguồn AP