Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) cảnh báo những cuộc chiến kéo dài, tình hình quốc tế căng thẳng và các biện pháp thuế quan có thể làm thay đổi sâu rộng đường lối giao thương giữa các quốc gia trong nhiều năm tới. Dù khối lượng hàng hóa mua bán trên toàn thế giới được dự báo tăng 3,9% trong năm 2026, những bất trắc do chiến tranh gây ra vẫn là mối đe dọa lớn đối với nền kinh tế toàn cầu…
Ngày 15 tháng 10 năm 2026, bà Ngozi Okonjo-Iweala, Tổng giám đốc Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), cảnh báo rằng chiến cuộc tại Ukraine và Trung Đông đang làm thay đổi các hải lộ, hệ thống cung ứng và thị trường quốc tế theo chiều hướng có thể kéo dài nhiều năm, thậm chí trở thành những thay đổi lâu dài. Trả lời hãng thông tấn Reuters bên lề hội nghị thường niên của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) và Ngân hàng Thế giới tại Bangkok, bà cho biết các công ty cùng chính phủ nhiều nước đang ráo riết tìm kiếm nguồn cung thay thế, mở thêm đường vận chuyển và phân tán hoạt động sản xuất để tránh lệ thuộc quá mức vào những khu vực có nguy cơ xảy ra chiến tranh.
Lời cảnh báo được đưa ra trong lúc WTO vừa nâng mức dự báo tăng trưởng thương mại hàng hóa toàn cầu năm 2026 lên 3,9%, nhưng đồng thời nhấn mạnh rằng những biến động chính trị và quân sự vẫn có thể đảo ngược triển vọng khả quan này.
Theo bà Okonjo-Iweala, những cuộc khủng hoảng liên tiếp đã buộc các doanh nghiệp phải thay đổi cách tổ chức hoạt động kinh doanh trên thị trường quốc tế. Trước đây, nhiều công ty thường lựa chọn nhà cung cấp và đường vận chuyển dựa trên giá thành thấp, tốc độ giao hàng và hiệu năng sản xuất. Nhưng khi chiến tranh, các biện pháp trừng phạt, thuế quan và nguy cơ đình trệ vận tải ngày càng gia tăng, vấn đề an toàn của hệ thống cung ứng đã trở thành mối quan tâm hàng đầu. Các doanh nghiệp không còn muốn hoàn toàn lệ thuộc vào một nhà cung cấp, một quốc gia hay một eo biển có tầm quan trọng chiến lược. Những đường vận chuyển mới có thể tốn kém hơn, nhưng được xem là khoản chi cần thiết để giảm thiểu nguy cơ hàng hóa bị mắc kẹt khi khủng hoảng xảy ra. Bà Okonjo-Iweala nhận định rằng một số thay đổi sẽ tiếp tục được duy trì ngay cả sau khi chiến tranh chấm dứt, bởi tình hình quốc tế đã khiến việc đa dạng hóa nguồn cung trở thành một lựa chọn hợp lý về lâu dài.
Một trong những điểm nóng đang trực tiếp tác động đến thương mại thế giới là Trung Đông, nơi cuộc chiến liên quan đến Iran đã gây xáo trộn nghiêm trọng hoạt động vận tải và xuất nhập cảng. Theo dự báo của WTO được Reuters dẫn lại ngày 15 tháng 10, kim ngạch xuất cảng hàng hóa của Trung Đông có thể giảm khoảng 17% trong năm 2026, trong khi nhập cảng giảm khoảng 15%. Những gián đoạn tại eo biển Hormuz, một trong những hải lộ chuyên chở năng lượng quan trọng nhất thế giới, đã buộc các hãng vận tải và nhà nhập cảng phải tìm đường đưa hàng hóa qua những tuyến khác.
Việc đổi hướng có thể giúp duy trì lưu thông hàng hóa, nhưng thường kéo theo thời gian vận chuyển lâu hơn, phí bảo hiểm cao hơn, nhiên liệu đắt đỏ hơn và chi phí chuyên chở gia tăng. Vì vậy, các doanh nghiệp phải cân nhắc giữa khoản chi phí tăng thêm trước mắt với nguy cơ toàn bộ hoạt động kinh doanh bị đình trệ nếu tiếp tục sử dụng những tuyến đường dễ bị phong tỏa.
Chiến cuộc Nga–Ukraine cũng tiếp tục đè nặng lên thương mại quốc tế, đặc biệt trong các lãnh vực năng lượng, ngũ cốc, phân bón và hàng công nghiệp. Những đợt tấn công nhắm vào cơ sở năng lượng, hải cảng và hạ tầng vận tải làm gia tăng nguy cơ giao hàng bị gián đoạn, đồng thời buộc doanh nghiệp phải tính đến khả năng khủng hoảng kéo dài.
Khi chiến sự tại Ukraine và Trung Đông cùng lúc gây xáo trộn thị trường, các công ty vận tải và sản xuất phải tìm nguồn cung từ những quốc gia ít bị ảnh hưởng hơn. Hệ quả là các tuyến giao thương có thể chuyển sang những hải cảng, hành lang vận tải và thị trường trước đây vốn không phải là lựa chọn ưu tiên. Theo bà Okonjo-Iweala, thế giới cần quan tâm nghiêm túc hơn đến những điểm nghẽn và cơ sở hạ tầng chiến lược mà hoạt động thương mại toàn cầu đang lệ thuộc.
Mặc dù tình hình chiến sự vẫn đầy bất trắc, ngày 8 tháng 10 năm 2026, WTO đã nâng mức dự báo tăng trưởng khối lượng thương mại hàng hóa toàn cầu trong năm nay lên 3,9%, gần gấp đôi mức 1,9% được đưa ra trong dự báo căn bản hồi tháng 3. Tổ chức này cũng dự đoán thương mại hàng hóa sẽ tiếp tục tăng 4,1% trong năm 2027.
Nguyên nhân chính là hoạt động giao thương trong sáu tháng đầu năm 2026 vững vàng hơn dự kiến, nhờ các doanh nghiệp thích ứng được với những gián đoạn nguồn cung và nhu cầu mạnh mẽ đối với các sản phẩm phục vụ kỹ nghệ trí tuệ nhân tạo (AI). Tuy nhiên, mức tăng trưởng này không có nghĩa mọi khu vực đều được hưởng lợi. Những nền kinh tế lệ thuộc vào nguồn năng lượng từ Trung Đông hoặc các tuyến vận tải đi qua vùng chiến sự vẫn phải đối diện nguy cơ xuất nhập cảng suy giảm.
Bản phúc trình mới của WTO cho thấy những mặt hàng phục vụ kỹ nghệ AI đang trở thành một động lực nổi bật của thương mại toàn cầu. Các sản phẩm như chất bán dẫn, máy chủ và thiết bị phục vụ hạ tầng điện toán ghi nhận nhu cầu gia tăng mạnh mẽ khi doanh nghiệp khắp thế giới đầu tư vào trung tâm dữ liệu và công nghệ AI.
Theo WTO, nhóm hàng hóa liên quan đến AI đóng góp khoảng 47% mức tăng trưởng thương mại hàng hóa toàn cầu trong sáu tháng đầu năm 2026; trị giá giao thương của nhóm sản phẩm này tăng 67% so với cùng kỳ năm trước. Sự bùng nổ ấy đã giúp bù đắp một phần tác động tiêu cực của chiến tranh và tình trạng gián đoạn nguồn cung năng lượng. Tuy nhiên, bà Okonjo-Iweala cảnh báo sức tăng trưởng từ AI có thể che khuất những dấu hiệu kém khả quan trong các lãnh vực thương mại khác. Nếu đầu tư vào AI chậm lại hoặc nhu cầu công nghệ sụt giảm mạnh, động lực đang nâng đỡ thương mại toàn cầu cũng có thể suy yếu.
Triển vọng thương mại dịch vụ còn kém thuận lợi hơn so với thương mại hàng hóa. Trong bản phúc trình công bố ngày 8 tháng 10, WTO hạ mức dự báo tăng trưởng khối lượng thương mại dịch vụ năm 2026 xuống còn 3,3%, thay vì 4,8% như dự báo hồi tháng 3. Các lãnh vực vận tải, du lịch và dịch vụ xuyên biên giới chịu ảnh hưởng trực tiếp khi chiến sự buộc các hãng hàng không phải thay đổi đường bay, chi phí nhiên liệu tăng cao và doanh nghiệp phải điều chỉnh kế hoạch hoạt động. WTO dự báo thương mại dịch vụ có thể phục hồi, đạt mức tăng trưởng 6,4% trong năm 2027, nhưng triển vọng này vẫn tùy thuộc vào diễn biến chiến tranh và khả năng khôi phục những tuyến vận tải quốc tế.
Một xu hướng khác được bà Okonjo-Iweala nhấn mạnh là sự phát triển của thương mại trong từng khu vực. Khi những tuyến vận tải xuyên lục địa trở nên nguy hiểm hoặc tốn kém hơn, các quốc gia có thể tăng cường trao đổi hàng hóa với những nước láng giềng, thay vì quá lệ thuộc vào các thị trường ở xa. Bà cho biết thương mại nội khối hiện chỉ chiếm khoảng 20% tổng kim ngạch giao thương của châu Phi, trong khi tỷ lệ tương ứng tại Liên Hiệp Âu Châu vào khoảng 60%. Theo bà, nếu các quốc gia châu Phi gia tăng trao đổi hàng hóa với nhau, khu vực này có thể tạo thêm giá trị kinh tế, công ăn việc làm và cơ hội phát triển cho các doanh nghiệp địa phương. Vì thế, những hiệp định thương mại khu vực có thể tiếp tục được mở rộng, mặc dù gần ba phần tư hoạt động thương mại toàn cầu hiện vẫn được điều chỉnh theo các quy tắc của WTO.
Tuy nhiên, việc chuyển đổi sang những hệ thống cung ứng mới không phải là chuyện không phải trả giá. Các doanh nghiệp phải bỏ thêm tiền xây dựng kho dự trữ, tìm nhà cung cấp thứ hai, thuê những tuyến vận tải thay thế và chuyển một phần hoạt động sản xuất sang quốc gia khác. Những công ty nhỏ, vốn không có tiềm lực tài chánh mạnh như các tập đoàn đa quốc gia, có thể gặp nhiều khó khăn khi phải gánh chịu những khoản chi phí phát sinh. Cước vận chuyển tăng cũng có thể được cộng vào giá bán cuối cùng, khiến người tiêu thụ phải trả nhiều tiền hơn cho thực phẩm, nhiên liệu, hàng điện tử và những nhu yếu phẩm hằng ngày. Các nền kinh tế đang phát triển, vốn lệ thuộc vào xuất cảng hoặc nhập cảng năng lượng và nguyên liệu, có nguy cơ chịu thiệt hại nặng nề nếu không tìm được nguồn cung thay thế với giá cả hợp lý.
Đối với châu Á, triển vọng thương mại vẫn tương đối khả quan, nhưng mức hưởng lợi giữa các nền kinh tế không đồng đều. WTO dự báo xuất cảng hàng hóa của châu Á sẽ tăng 9,9% trong năm 2026, mức cao nhất trong số các khu vực được thống kê. Nhập cảng hàng hóa của khu vực này cũng được dự báo tăng 9,5%, phản ánh vai trò quan trọng của châu Á trong mạng lưới sản xuất, công nghệ và tiêu thụ toàn cầu. Tuy nhiên, các nền kinh tế châu Á vẫn dễ bị ảnh hưởng bởi biến động giá dầu, phân bón và cước vận tải, đặc biệt nếu chiến tranh tại Trung Đông kéo dài hoặc những hải lộ chiến lược tiếp tục bị gián đoạn.
NGƯỜI QUAN SÁT/ tổng hợp
