WASHINGTON — Chính quyền Tổng thống Donald Trump ngày 24/8 mở một mặt trận mới trong cuộc đối đầu với Iran, chuyển trọng tâm từ sức mạnh quân sự sang chiến tranh kinh tế, với mục tiêu cắt đứt các nguồn thu và mạng lưới tài chính giúp Tehran duy trì hoạt động.
Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent mô tả chiến dịch mới là một cuộc “tấn công kinh tế” nhằm cô lập Iran khỏi hệ thống tài chính toàn cầu. Chính quyền Trump gọi đây là “Ngày D kinh tế”, đồng thời cảnh báo các quốc gia và doanh nghiệp tiếp tục giao thương với Iran có thể phải đối mặt với các biện pháp trừng phạt của Mỹ.
Trong số các quốc gia đặc biệt bị chú ý có Trung Quốc, bởi Bắc Kinh hiện là khách hàng dầu mỏ lớn nhất của Iran.
Mỹ mở rộng chiến tranh kinh tế với Iran
Bộ Tài chính Mỹ ngày 24/8 công bố một loạt biện pháp mới nhằm đánh vào các mạng lưới vận chuyển dầu, tài chính và hậu cần của Iran.
Theo Reuters, Mỹ đã nhắm tới hàng chục cá nhân, công ty và tàu thuyền bị cáo buộc hỗ trợ việc vận chuyển dầu Iran hoặc giúp Tehran né tránh các lệnh trừng phạt.
Washington đồng thời cảnh báo các quốc gia đang tiếp tục mua dầu hoặc duy trì hoạt động thương mại với Iran rằng họ có thể trở thành mục tiêu của trừng phạt thứ cấp.
Tuy nhiên, trong đợt công bố ngày 24/8, Bộ Tài chính Mỹ chưa lập tức áp dụng các hình phạt mới đối với tất cả những quốc gia đang giao thương với Iran. Thay vào đó, Washington đưa ra cảnh báo và cho các đối tác thời gian điều chỉnh hành vi.
Điều này cho thấy Mỹ đang cố tạo sức ép tối đa lên Iran nhưng đồng thời tránh một cú va chạm ngay lập tức với những quốc gia có quan hệ kinh tế quan trọng với Tehran.
Vì sao Trung Quốc trở thành mục tiêu quan trọng?
Lý do rất đơn giản: Trung Quốc là khách hàng dầu lớn nhất của Iran.
Trong nhiều năm qua, các nhà máy lọc dầu độc lập của Trung Quốc đã mua một lượng lớn dầu Iran với giá chiết khấu, bất chấp các lệnh trừng phạt của Mỹ.
Reuters cho biết lượng dầu Iran xuất sang Trung Quốc trong tháng 8 đã giảm xuống khoảng 534.000 thùng/ngày, so với khoảng 823.000 thùng/ngày trong tháng 7. Tuy nhiên, Trung Quốc vẫn là thị trường lớn nhất còn lại đối với dầu Iran.
Trước đó, lượng dầu Iran xuất sang Trung Quốc từng đạt mức khoảng 1,58 triệu thùng/ngày trong năm nay.
Nhiều giao dịch được thực hiện thông qua các mạng lưới thương mại phức tạp nhằm che giấu nguồn gốc dầu. Một số lô dầu Iran được ghi nhận là có nguồn gốc từ Malaysia hoặc Indonesia, trong khi thanh toán được thực hiện bằng đồng nhân dân tệ hoặc thông qua các hệ thống tài chính khó truy dấu.
Trump đang đứng trước bài toán khó với Bắc Kinh
Đây chính là vấn đề khiến “Ngày D kinh tế” trở nên nhạy cảm.
Nếu Mỹ thực sự áp dụng trừng phạt thứ cấp đối với những công ty Trung Quốc mua dầu Iran, Washington có thể gây sức ép đáng kể lên nguồn thu của Tehran.
Nhưng đồng thời, điều đó có nguy cơ làm căng thẳng trở lại quan hệ Mỹ-Trung, trong bối cảnh chính quyền Trump đang cố duy trì một mức độ ổn định trong quan hệ với Bắc Kinh.
Trung Quốc đã nhiều lần phản đối các lệnh trừng phạt đơn phương của Mỹ đối với Iran và cho rằng những biện pháp không được Hội đồng Bảo an Liên Hiệp Quốc cho phép là không có cơ sở pháp lý quốc tế.
Bắc Kinh cũng có lợi ích kinh tế rõ ràng trong việc tiếp tục mua dầu Iran với giá thấp.
Do đó, nếu Washington buộc Trung Quốc phải lựa chọn giữa tuân thủ lệnh trừng phạt của Mỹ hoặc tiếp tục mua dầu Iran, cuộc tranh chấp có thể nhanh chóng chuyển từ vấn đề Iran sang một cuộc đối đầu kinh tế Mỹ-Trung.
Mỹ từng nhắm vào các công ty Trung Quốc
Đây không phải lần đầu Washington gây áp lực lên Trung Quốc vì hoạt động mua bán dầu Iran.
Trong những tháng qua, Mỹ đã nhiều lần trừng phạt các công ty và mạng lưới bị cáo buộc giúp Iran vận chuyển dầu sang Trung Quốc.
Bộ Ngoại giao Mỹ hiện cũng liệt kê nhiều biện pháp nhằm gây sức ép lên mạng lưới dầu mỏ của Iran tại Trung Quốc.
Một trong những trường hợp đáng chú ý là Hengli Petrochemical, công ty Trung Quốc từng bị Mỹ nhắm tới trong các biện pháp liên quan đến dầu Iran. Công ty này phủ nhận việc mua dầu Iran theo cáo buộc của Mỹ.
Washington vì thế đang cố làm tăng chi phí và rủi ro cho bất kỳ doanh nghiệp nào tiếp tục tham gia vào chuỗi cung ứng dầu Iran.
Nhưng Trung Quốc vẫn có động lực để tiếp tục mua dầu Iran
Dầu Iran thường được bán với mức giá hấp dẫn do phải chịu các lệnh trừng phạt của Mỹ.
Đối với các nhà máy lọc dầu độc lập của Trung Quốc, đây là một cơ hội kinh tế.
Nếu họ có thể mua dầu với giá thấp hơn dầu trên thị trường quốc tế, các nhà máy này có thể duy trì lợi nhuận cao hơn.
Vì vậy, việc Washington áp đặt trừng phạt không nhất thiết khiến hoạt động mua bán biến mất hoàn toàn. Nó có thể khiến các giao dịch trở nên bí mật, phức tạp và tốn kém hơn.
Đây chính là một trong những thách thức lớn nhất của chiến lược “Ngày D kinh tế”.
Iran phụ thuộc rất lớn vào nguồn thu dầu
Đối với Tehran, dầu mỏ là nguồn sống còn của nền kinh tế.
Sau nhiều năm bị Mỹ áp đặt các biện pháp trừng phạt, Iran đã phát triển một hệ thống xuất khẩu dầu thông qua các công ty trung gian, đội tàu “bóng tối” và mạng lưới tài chính ngoài hệ thống phương Tây.
Nhưng chiến dịch mới của Mỹ đang nhắm trực tiếp vào những mạng lưới này.
Washington muốn khiến Iran không chỉ khó bán dầu mà còn khó nhận tiền, vận chuyển dầu và chuyển doanh thu thành nguồn tài chính có thể sử dụng được.
Bộ Tài chính Mỹ vì thế đang mở rộng danh sách các công ty, tàu biển và cá nhân liên quan đến hoạt động dầu mỏ của Iran.
Eo biển Hormuz vẫn là con bài của Iran
Một yếu tố khiến cuộc chiến kinh tế trở nên nguy hiểm là Eo biển Hormuz.
Đây là một trong những tuyến vận chuyển dầu quan trọng nhất thế giới. Iran có khả năng gây ảnh hưởng đáng kể đến hoạt động vận chuyển qua khu vực này.
Nếu căng thẳng tiếp tục leo thang và Tehran tìm cách đáp trả các biện pháp kinh tế của Washington bằng cách gây gián đoạn hoạt động vận tải dầu, thị trường năng lượng toàn cầu có thể bị ảnh hưởng.
Giá dầu đã phản ứng với những diễn biến mới nhất, trong khi các nhà đầu tư theo dõi sát khả năng Mỹ và Iran tiếp tục leo thang.
Điều này cũng tạo ra một nghịch lý cho chính quyền Trump: càng siết chặt Iran, nguy cơ thị trường dầu mỏ bị gián đoạn càng lớn.
Iran đe dọa trả đũa
Tehran đã lên tiếng phản đối chiến dịch mới của Washington và cảnh báo rằng Iran có thể đáp trả những quốc gia hợp tác với các biện pháp trừng phạt của Mỹ.
Iran cáo buộc Washington sử dụng sức mạnh kinh tế để gây áp lực lên một quốc gia có chủ quyền.
Một số quan chức Iran cảnh báo rằng nếu Mỹ và các nước khác tìm cách bóp nghẹt hoàn toàn nền kinh tế Iran, Tehran có thể sử dụng những công cụ mà mình còn nắm giữ để gây thiệt hại cho các đối thủ.
Trung Quốc chưa muốn đối đầu trực tiếp với Mỹ
Cho đến nay, Bắc Kinh vẫn duy trì lập trường phản đối các biện pháp trừng phạt đơn phương của Washington.
Trung Quốc có lợi ích lớn trong việc duy trì quan hệ với Iran, nhưng đồng thời cũng không muốn một cuộc đối đầu trực tiếp với Mỹ vì vấn đề Iran làm tổn hại các lợi ích kinh tế và thương mại rộng lớn hơn.
Đây là lý do các chuyên gia cho rằng Trung Quốc có thể trở thành phép thử quan trọng nhất đối với chiến lược “Ngày D kinh tế” của Trump.
Nếu Bắc Kinh tiếp tục mua dầu Iran bất chấp cảnh báo của Washington, Trump sẽ phải quyết định liệu có thực sự trừng phạt các công ty Trung Quốc hay không.
Nếu Mỹ làm vậy, cuộc chiến kinh tế với Iran có nguy cơ biến thành một mặt trận mới trong cạnh tranh Mỹ-Trung.
“Ngày D kinh tế” có thể hiệu quả đến đâu?
Thành công của chiến lược mới phụ thuộc rất nhiều vào khả năng Mỹ cô lập Iran khỏi những khách hàng và đối tác còn lại.
Nếu Trung Quốc tiếp tục mua dầu Iran với khối lượng lớn, Tehran vẫn có thể duy trì một nguồn thu quan trọng.
Ngược lại, nếu Washington thuyết phục được Trung Quốc và các nước khác giảm mạnh giao thương với Iran, nguồn thu của Tehran sẽ chịu sức ép nghiêm trọng.
Nhưng cái giá cũng có thể rất lớn.
Việc gây áp lực lên Trung Quốc có thể làm quan hệ Mỹ-Trung căng thẳng hơn; trong khi việc siết nguồn cung dầu Iran có thể đẩy giá dầu thế giới tăng cao.
Một cuộc chiến kinh tế có nhiều mặt trận
“Ngày D kinh tế” vì thế không chỉ là câu chuyện giữa Washington và Tehran.
Nó đang mở ra một cuộc chơi ba bên, trong đó Iran muốn duy trì nguồn thu, Mỹ muốn cắt đứt nguồn tiền của Iran, còn Trung Quốc phải quyết định mức độ sẵn sàng đối đầu với Washington để tiếp tục mua dầu giá rẻ từ Tehran.
Washington hiện vẫn chưa công bố một danh sách đầy đủ các quốc gia sẽ lập tức bị áp trừng phạt thứ cấp. Nhưng Trung Quốc chắc chắn nằm trong số những nước được theo dõi sát nhất bởi vai trò của nước này trong thị trường dầu Iran.
Nếu chiến dịch mới của Trump thực sự chuyển sang giai đoạn trừng phạt mạnh tay đối với các khách hàng dầu của Iran, Trung Quốc sẽ trở thành phép thử lớn nhất: Bắc Kinh có chấp nhận hy sinh một phần lợi ích kinh tế với Iran để tránh đối đầu với Mỹ, hay sẽ tiếp tục mua dầu Iran và thách thức chiến lược “Ngày D kinh tế” của Washington?
Đây có thể là câu hỏi quyết định hiệu quả thực sự của chiến dịch kinh tế mới nhằm vào Tehran trong những tuần tới.
