- Bạn từng nghe những mẩu chuyện “lá cải” về các nam nữ ca sĩ, nghệ sĩ như ca sĩ Trần Thái Hòa cạo đầu đi tu, hay ca sĩ Tuấn Ngọc bị vợ xin ly dị ở tòa án Nam California … vân vân. Đó là những tin giật gân thuộc loại lá cải để lôi kéo người xem, click vào chuột của máy vi tính, và người đăng tin có điểm để tính tiền với công ty YouTube.
- Có rất nhiều thông tin nhảm nhí, xuyên tạc, kể cả những chuyện thô tục, hay những câu nói dơ bẩn cũng được phóng lên internet. Nhiều quá đến nỗi người người lướt tin trên mạng không còn muốn vào xem nữa.
Tôi sẽ nói với các bạn nghe về sự thực đáng khinh, và xấu hổ. Trong một thời gian dài, tôi vẫn cứ nghĩ rằng “internet sẽ mau chóng giúp xây dựng một xã hội tốt đẹp hơn.”. Nhưng tại sao nó không làm được điều này? Một thế giới trong đó mọi người được kết nối với nhau chắc hẳn sẽ là một thế giới đồng cảm. Kẻ nào muốn làm việc kiểm soát thông tin trên internet sẽ phải chịu thua. Và như thế, mọi người sẽ có cơ hội tìm tòi dễ dàng hơn, rút tỉa được những bài học kinh nghiệm quý giá, và có nhiều cơ hội để thỏa mãn trí tò mò. Nhưng thực tế không đúng như vậy.
Vâng, dĩ nhiên có nhiều điểm hay nhờ internet. Thực sự chúng ta có dịp thủ đắc, tiếp cận với nhiều thông tin quý báu, cả đời chưa chắc đã tìm được những thông tin có giá trị như vậy. Nhưng kết quả lại khác, những thông tin mà chúng ta tìm thấy chẳng có gì là quan trọng, hay có ý nghĩa nhiều đâu. Một khi chúng ta có quá nhiều thông tin, với số lượng nội dung vô hạn, vấn đề chính sẽ là phải chọn mảng thông tin nào dễ đem lại sự chú ý nhiều nhất.
Từ đó xuất hiện cả một nhóm, một tập đoàn, chuyên môn chỉ làm việc duy nhất là tạo ra, hay bịa ra một đoạn video nhỏ để gây được sự chú ý, khiến người lướt trên mạng không thể làm ngơ, hay bỏ qua được. Chúng ta bị rơi vào một cuộc thi đua giành giật sự chú ý của người xem. Ngoài ra, với sự giúp đỡ của kỹ thuật toán học- algorithms- chỉ cần một thông tin rất nhỏ, nó cũng sẽ phóng đại ra rất lớn để lôi cuốn sự chú ý của bạn, của người xem.
Là một người chuyên làm tin trên YouTube- YouTuber- tôi cũng cố gắng lôi cuốn sự chú ý của người xem. Tôi từng làm rất nhiều video có nội dung giáo dục, hay những vấn đề xã hội, nhưng hệ thống thông tin của chúng ta không trả công hay đền bù cho những video có thông tin hữu ích. Hệ sinh thái của những trang mạng xã hội không thể đo lường mức độ trung thực, chính xác của thông tin đưa lên. Kỹ thuật toán- algorithms- chỉ cần biết xem bạn có bấm vào con chuột để xem lướt qua hay không, và liệu bạn có còn quay trở lại trang mạng này nữa hay thôi.
Vấn đề ở đây là: Chú ý theo dõi thông tin không đồng nghĩa với hiểu rõ nội dung của thông tin. Trái lại trong rất nhiều trường hợp, tò mò lướt xem thôi lại mâu thuẫn, và hoàn toàn đi ngược với sự hiểu biết về thông tin. Hậu quả là: Hệ thống truyền thông làm cái việc cắt nhỏ tin tức trên thế giới thành các loại cảm xúc đối nghịch: ANH HÙNG đối với PHẢN DIỆN. hay HOẢNG SỢ nghịch với AN TÂM CHẮC CHẮN. SỢ HÃI so sánh với SIÊU ĐẲNG . NGUY HIỂM ngược lại với TỨC GIẬN. Khi bạn đưa vào trang mạng xã hội một thông tin, nó sẽ thai nghén, xào nấu thành một loại tin tức nổi bật. Thường thì lúc nào cũng là những tin xấu.
Nhưng chúng ta tìm ra được một chút hy vọng từng xảy ra trước đây. Vào thời thập niên 1890’s, ngành kinh doanh báo chí thay đổi. Nhờ việc in ấn ít tốn kém, gửi điện tín đưa tin cũng rẻ, và việc phân phối báo cũng không tốn kém, nên xuất hiện những tờ báo có uy tín, trung thành với độc giả của họ. Báo càng phát triển, càng lớn mạnh thêm cũng đồng nghĩa với nhiều tin tức chuyện lạ hấp dẫn. Đa số là những tin về tội phạm, tin về bắt giữ người, tin về những vụ xì căng đan nổi tiếng, với mục đích đem lại những cảm xúc mạnh cho người đọc. Điều gì lôi cuốn sự chú ý của đọc giả? Đại loại là những thông tin về TỘI PHẠM, về SỰ LƯU MANH, THÓI XẤU, về THAM NHŨNG, về NHỮNG ĐE DỌA TỪ NGOẠI QUỐC, về SỰ LỤN BẠI CỦA XÃ HỘI. Trong lúc đó thì những ông chủ báo trở thành những người giàu có, nổi danh như Hearst, và Pulitzer.
Nhưng cái thời đại gọi là “báo chí màu vàng” – “yellow journalism” không tồn tại vĩnh viễn. Nó trở nên quá nóng, và bị cong vòng lên, và người ta xa lánh nó. Độc giả bắt đầu gạn lọc và đặt câu hỏi về mức độ đáng tin cậy của thông tin. Người ta trở nên mệt mỏi, chán nản với loại thông tin lá cải, gây cảm xúc mạnh. Để đáp ứng với sự thay đổi trong thị hiếu của độc giả, ngành báo chí tập trung vào việc chọn lọc những tin tức đáng tin cậy, để níu kéo lòng tin của độc giả.
Sự thực lúc nào cũng có một thị trường riêng của nó. Thị trường này không bị xuyên tạc, làm méo mó. Có một thị trường cho thông tin vẫn còn giá trị thực tiễn sau khi nó gây được cảm xúc mạnh nơi người đọc, và cảm xúc sôi nổi đó phai lạt.
Tôi không biết giải thích ra sao, nhưng tin rằng lịch sử sẽ tái diễn. Ngày nay nhiều người tỏ ra chán nản, mệt mỏi với những loại tin xấu do AI -Thông Minh Nhân Tạo- tung ra. Hợp đồng xã hội của con người trong thời đại kỹ thuật số bị phá hỏng. Trước đây người ta nghĩ rằng internet sẽ giúp kết nối, đưa thông tin, và giúp con người có thêm hiểu biết hữu ích, nhưng ngày nay nhiều người cảm thấy rằng họ bị lèo lái, bị xúi dục, bị chia rẽ, và bị mất cảm giác.
Tôi nghĩ rằng chúng ta vẫn còn có cơ hội để xây dựng những định chế, những mô hình kinh doanh, và chủ trương thông tin dựa trên những điều khả tín, và vẫn có cơ hội thi đua với nhau. Muốn xây dựng một hệ thống thông tin tốt trên internet, chúng ta nên tham gia vào một trong ba nhóm sau:
Nhóm đầu tiên là nhóm làm tin có nội dung thật sự. Họ có thể là chủ những Podcaster, là hoạt náo viên, hay ký giả, hay chủ bút. Họ là những người trong số những người làm tin như chúng ta, song họ muốn xây dựng việc làm ăn lâu dài, và họ phải tránh xa không bị lôi cuốn, hay dụ dỗ vào việc bóp méo thông tin để có được sự chú ý của người xem.Có thể bạn thích đọc những tin “lá cải” bán đầy dẫy ở các chợ, các siêu thị, nhưng xem ra đó là những loại hàng kinh doanh rẻ tiền đáng khinh. Bạn nên tìm con đường tạo ra giá trị thực sự, nếu không sẽ lãnh hậu quả là bị xa lánh, không ai thèm xem.
Nhóm thứ hai, gồm những diễn đàn xã hội, họ phải chấp nhận là những điều họ đề nghị không phải luôn luôn ở vị thế trung lập, khách quan. Đó là guồng máy xây dựng từ sự kiện có thật. Nếu bạn muốn diễn đàn của bạn được xây dựng để đem lại sự chắc chắn, sự xung đột, hay sự tức giận so chiếu với tính chất chính xác, tính chất hiểu biết rõ ràng, và có nội dung thật sự, của sự việc, lúc đó tức là bạn đang xây dựng một thế giới tồi tệ.
Và nhóm cuối cùng là nhóm thứ ba. Họ rất thích vào internet xem chỉ để giải trí với các loại thông tin ba hoa chích chòe, trong lúc họ vẫn giữ vững lập trường riêng của họ. Đừng giao trọn suy nghĩ của mình cho lối suy luận của phương pháp toán học-algorithms- Hãy chọn riêng cho mình một thái độ rõ ràng, chỉ muốn để ý đến khía cạnh nào bạn muốn quan tâm đến, chớ nên trở thành người tiêu hóa thông tin một cách thụ động.
Tôi không phải là kẻ hoài niệm lối truyên thông cũ. Lối đó đã thất bại trong một số phương cách. Song tôi cũng không nghĩ rằng cái lối truyền thông số hiện nay sẽ tồn tại vĩnh viễn. Chúng ta có thể xây dựng loại mới. Những điều tốt đẹp hơn. Chúng ta có thể xây dựng những định chế phát sinh từ internet, song không bị bóp méo vì những chủ đích xấu xa.
Ghi chú: Tác giả bài tiểu luận này là Hank Green một người làm YouTube, và là tác giả cuốn sách tự đề là Complexly.
Nguyễn Minh Tâm dịch theo báo TIME ngày 8/6/2026
