Trần Củng Sơn
Tháng 7 năm 2025, nhà nước Cộng Hòa Xã Hội Chủ Nghĩa Việt Nam chia lại địa giới các tỉnh, xáp nhập tỉnh Phú Yên vào tỉnh Đắc Lắc, thành một tỉnh Đắc Lắc, và bây giờ trên bản đồ địa lý hành chánh không còn cái tên Phú Yên. Người dân vùng đất lịch sử Phú Yên buồn.
Cách đây mấy trăm năm, vào năm 1471 vua Lê Thánh Tông trên đường mở mang bờ cõi về phía nam đã đặt dấu mốc biên giới nước Đại Việt trên đỉnh Thạch Bia Sơn ( Đá Bia ) gần Đèo Cả ( bên kia đèo về phía nam là tỉnh Khánh Hòa có thành phố Nha Trang ); và vùng đất Phú Yên thuộc về đất nước của giống dân Lạc Hồng từ đó.
Vào thời thực dân Pháp cai trị Việt Nam, cái tên Phú Yên vẫn hiện hữu với đồng lúa phì nhiêu nhất Liên Khu 5 gồm các tỉnh Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định Phú Yên.
Tỉnh Phú Yên có cây cầu Đà Rằng bằng sắt với đường rầy xe lửa, bắc ngang sông Ba, do người Pháp làm. Cầu Đà Rằng có 21 nhịp nên có câu thơ “ Qua cầu ngã nón trông cầu. Cầu hăm mốt nhịp em sầu hăm hai”.
Thời Việt Nam Cộng Hòa xây thêm cây cầu bằng bê tông song song với cây cầu sắt; tổng thống Nguyễn Văn Thiệu vào tháng 2 năm 1971 đã cắt băng khánh thành cây cầu này. Dân Phú Yên vui vì được nhớ với cây cầu dài nhất Miền Nam là 1105 mét.
Năm 1975 Việt Nam Cộng Hòa mất, tháng 10 năm 1975 nhà cầm quyền mới xáp nhập 2 tỉnh Phú Yên và tỉnh Khánh Hòa thành tỉnh Phú Khánh. Năm 1989 tách tỉnh ra trở lại và tỉnh Phú Yên giữ nguyên cái tên cũ và địa lý giống như thời Việt Nam Cộng Hòa.
Và hôm nay năm 2026, tỉnh Phú Yên không còn cái tên, địa lý hành chánh cũng bị xóa vì nhập vào tỉnh Đắc Lắc ( có thị xã Buôn Mê Thuộc ). Thời cái tên Phú Khánh thì Phú Yên còn giữ được chữ Phú, bây giờ hoàn toàn mất tiêu.
Trung tâm hành chánh tỉnh Đắc Lắc mới ( trong nước ghi là Đắk Lắk – không biết các thầy cô giáo dạy cho con nít đánh vần sẽ giải thích ra sao? ).
Vùng đất Buôn Mê Thuộc ở trên cao nguyên với núi non, vùng đất Phú Yên nằm sát biển với con đường quốc lộ số 1 chạy xuyên suốt từ miền Bắc tới miền Nam. Nhà cầm quyền hiện tại chọn vùng đất cao nguyên quan trọng hơn cho nên Đắc Lắc còn, mà Phú Yên mất.
Chưa ai rõ ý đồ thật sự của việc xáp nhập các tỉnh lần này, từ con số 64 tỉnh và thành phố giảm xuống còn 34. Dĩ nhiên tinh thần bè phái địa phương thể hiện qua việc tỉnh Hưng Yên ( quê của đương kim tổng bí thư) , ba tỉnh Thanh Hóa Nghệ An, Hà Tĩnh vùng đất được gọi là nôi cách mạng, tỉnh Quảng Trị (quê của cựu tổng bí thư) , tỉnh Quảng Ngãi, tỉnh Vĩnh Long ( quê của 2 cựu thủ tướng ) được giữ nguyên tên cũ.
Nếu bảo rằng phải xáp nhập các tỉnh để có diện tích lớn hơn mà phát triển đất nước thì không hẳn là hợp lý. Ngay tại đất nước Mỹ Quốc có tiểu bang lớn như California, Texas, New York và có tiểu bang nhỏ như Rhode Island, Delawere, Connecticut.
Vấn để quan trọng nhất là yếu tố lịch sử. Lịch sử là quá khứ, là kỷ niệm, là tình yêu quê hương trong lòng người dân đối với tổ quốc.
Thời tiểu học những bài học về lịch sử chiến đấu của tổ tiên để giữ gìn bờ cõi chống lại quân xâm lăng Phương Bắc mãi ăn sâu vào tâm tưởng. Những danh xưng anh hùng Trần Hưng Đạo, Lê Lợi, Quang Trung… ngày hôm nay tuổi trẻ không biết là ai vì chủ trương giáo dục của nhà cầm quyền hiện tại bị áp lực của đàn anh Bắc Phương.
Tình yêu quê hương của mỗi người gắn liền với cái tên của trường mình học, của con đường làng quen thuộc, của quán cà phê từng ngồi uống thuở học trò. Tên của xã, tên của quận, tên của tỉnh ghi rõ trên tờ giấy khai sinh, là căn cước đi cùng cuộc đời. Khi chết người ta ghi rõ là sinh năm nào, nơi nào, tên họ. Cho nên địa danh, tên gọi của một vùng đất không thể thay đổi một cách tùy tiện.
Nếu Nước Mỹ muốn đổi tên gọi của một thành phố, tiểu bang thì phải có trưng cầu dân ý, qua nhiều thủ tục hành chánh phức tạp- điều này nói lên quyền làm chủ của người dân.
Sự việc nhà cầm quyền hiện tại trong nước Việt Nam tự ý xáp nhập các tỉnh, đổi tên các tỉnh, cho thấy sự độc tài của một chế độ không hợp lòng dân.
Tỉnh Phú Yên cũ có khoảng 885 ngàn dân, diện tích 5 ngàn cây số vuông, tỉnh Đắc Lắc cũ có 1 triệu 900 ngàn dân, diện tích 13 ngàn cây số vuông. Nay xáp nhập hai tỉnh thì dân số tăng lên, diện tích tăng lên và nhu cầu quản lý cũng tăng lên. Do đó, trình độ năng lực của cán bộ quản lý cũng phải tăng tiến để thích hợp với hoàn cảnh mới.
Đất nước muốn phát triển thì phải dựa vào nhiều yếu tố như trình độ dân trí, trình độ kỹ thuật, tài nguyên xứ sở, trình độ quản lý xã hội về các mặt hành chánh, văn hóa, giáo dục…
Nhưng với sự yếu kém và tham nhũng của cán bộ thì chưa biết tình trạng phát triển của đất nước Việt Nam có khá hơn thời cũ hay không? Chỉ biết rằng hệ quả của việc thay đổi, xáp nhập các đơn vị hành chánh, đang tạo ra bao nhiêu khó khăn.
Phải mất rất nhiều năm người ta mới làm quen rằng tỉnh Đắc Lắc cao nguyên lại có biển , cũng giống như đọc bài báo mới đây nói rằng đi tắm biển ở Thành Phố HCM-( Sài Gòn cũ ) tưởng là ký giá viết sai; té ra bây giờ Vũng Tàu xáp nhập vào địa danh mới này.
Trong dân gian 3 tỉnh sát nhau là Bình Định Phú Yên Khánh Hòa có câu ca dao “ Anh về Bình Định thăm cha. Phú Yên thăm mẹ, Khánh Hòa thăm em.” Bây giờ tên Bình Định và tên Phú Yên không còn nữa.
Nhạc sĩ Trần Chí Phúc sinh trưởng tại thị xã Tuy Hòa, tỉnh Phú Yên vừa viết nên bài ca Phú Yên Thương Nhớ Tên, tả vài thắng tích nổi tiếng như cầu Đà Rằng, Sông Ba, Tháp Nhạn, có núi có biển. Bài hát đưa vào hai câu dân ca Bài Chòi của dân xứ Nẫu – tên gọi nhân vật thứ ba giống như là họ, nó, người ta, người ấy…
Hai câu điệu bài chòi mà Trần Chí Phúc đã nghe anh Nguyễn Hữu Ninh -một học sinh trường Nguyễn Huệ thập niên 1970 hát trong đêm lửa trại “ Hầu nào trái ớt cắn làm ba. Trái chanh cắn làm bốn, trái cà cắn làm năm. Bây giờ em lấy Nẫu em ăn nằm. Bỏ anh hiu quạnh năm canh có một mình.” Đó là nét duyên dáng của ca khúc Phú Yên Thương Nhớ Tên.
Câu kết của ca khúc :“ Phú Yên ơi, tên yêu mất rồi lòng luyến tiếc bồi hồi. Ước mong tương lai hồi sinh tên cũ, nụ cười em nở trên môi. Em có về Phú Yên, đất Miền Trung thương nhớ, cho anh theo cùng.”
Người dân đất Phú Yên cũng như ở các tỉnh bị mất tên năm 2025 vẫn hi vọng trong tương lai sẽ trở lại tên cũ giống như thời gian 1975- 1989.
Mời nghe ca khúc Phú Yên Thương Nhớ Tên, sáng tác Trần Chí Phúc, với song ca Phong Dinh và tác giả.
Xin gởi tặng đồng hương Phú Yên. Xin kính cẩn dâng tặng ba má, bài hát rưng rưng kỷ niệm.
Youtube Phú Yên Thương Nhớ Tên :
