Canada đang xem xét lại kế hoạch mua chiến đấu cơ F-35 của Mỹ trong bối cảnh căng thẳng thương mại leo thang giữa Washington và Ottawa — một điểm nóng mới trong quan hệ song phương giữa hai đồng minh.
Canada đã cam kết mua ít nhất 16 chiếc F-35A Lightning II, dòng máy bay thế hệ thứ năm do Lockheed Martin sản xuất. Thủ tướng Canada Mark Carney đang cân nhắc việc mua thêm 72 chiếc nữa. Áp lực chính trị trong nước, chi phí tăng cao và mối quan hệ ngày càng căng thẳng với Tổng thống Donald Trump đã khiến chính phủ Carney tính đến khả năng tìm nguồn trang bị quân sự từ nơi khác.
Vincent Rigby, cựu cố vấn an ninh quốc gia và tình báo của chính phủ Justin Trudeau, cho rằng những phát biểu cứng rắn từ Washington đã khiến nhiều nhà hoạch định chính sách Canada phải xem lại quan hệ quốc phòng giữa hai nước láng giềng.
“Chúng tôi bảo vệ lục địa Bắc Mỹ rất chặt chẽ cùng Mỹ. Lợi ích quốc gia của chúng tôi về cơ bản luôn hội tụ ở điểm đó, ít nhất là hy vọng vậy. Nhưng đồng thời, họ đang nói và làm những điều đặt chúng tôi vào vị thế rất khó khăn,” Rigby nói với The Hill.
Ông cho biết Canada ngày càng nghĩ đến việc mua ít hơn từ Mỹ và đa dạng hóa quan hệ quốc phòng, tăng cường mua sắm thiết bị từ châu Âu, khu vực Ấn Độ Dương–Thái Bình Dương và các nước như Hàn Quốc. “Đây là một bước ngoặt lớn, một thay đổi thực sự.”
Năm 2022, Canada đồng ý mua 88 chiếc F-35 — loại máy bay có khả năng xâm nhập lãnh thổ đối phương gần như không bị phát hiện, hoạt động như hệ thống quản lý chiến trường và mang tên lửa chống hạm tầm xa. Tuy nhiên, thỏa thuận gặp nhiều trục trặc: thời gian bàn giao bị lùi lại và chi phí đội lên hơn 27 tỷ USD.
Sau khi căng thẳng thương mại giữa Ottawa và Washington gia tăng kể từ khi ông Trump trở lại nắm quyền, Carney đã khởi động việc rà soát thỏa thuận vào tháng 3 năm ngoái, và quá trình này vẫn tiếp diễn.
Rạn nứt dường như sâu thêm tháng trước khi Đại sứ Mỹ tại Canada Pete Hoekstra nói với CBC rằng nếu Ottawa không mua F-35, Bộ chỉ huy Phòng không Bắc Mỹ (NORAD) — cơ chế phòng thủ chung của hai nước — “sẽ phải điều chỉnh”, với khả năng Mỹ tăng tần suất điều máy bay chiến đấu vào không phận Canada.
Bộ Ngoại giao Mỹ sau đó làm rõ rằng Hoekstra không đe dọa thay đổi thỏa thuận quốc phòng có từ năm 1957, mà chỉ bình luận về vai trò của F-35 trong kế hoạch hiện đại hóa NORAD.
“Việc Canada giảm đáng kể đầu tư vào F-35 sẽ tạo ra lỗ hổng lớn trong cấu trúc phòng thủ Bắc Mỹ,” Bộ Ngoại giao Mỹ nêu trong tuyên bố gửi The New York Times. “Lấp đầy khoảng trống đó không phải là điều mới mẻ, mà là lẽ thường.”
Tuy nhiên, phát biểu của Hoekstra vẫn gây hoang mang và lo ngại về sự ổn định của quan hệ quốc phòng Mỹ–Canada. Một cựu quan chức Canada nói với CBC rằng đây “rõ ràng là chiến thuật gây áp lực chính trị”.
Andrea Charron, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Quốc phòng và An ninh tại Đại học Manitoba, cho rằng cách tiếp cận này phản tác dụng.
“Nếu mục tiêu là thúc ép Canada nhanh chóng quyết định mua đủ F-35, điều này lại tạo hiệu ứng ngược hoàn toàn,” bà nói.
Chính phủ Carney đang cân nhắc đặt mua tiêm kích Saab JAS 39 Gripen do Thụy Điển chế tạo — máy bay thế hệ thứ tư — để nâng cấp đội bay và thay thế F/A-18 Hornet của Boeing, dù nhiều cựu sĩ quan quân đội Canada khuyến nghị nên giữ F-35.
Một số ý kiến ở Canada cho rằng tiếp tục theo F-35 sẽ khiến nước này phụ thuộc quá mức vào Mỹ và chính sách đối ngoại khó lường. Lầu Năm Góc vẫn duy trì mức giám sát nhất định đối với việc bảo trì và nâng cấp F-35 ngay cả sau khi bán.
“Chúng tôi không biết Mỹ sẽ ở đâu trong ba, bốn hay năm năm nữa,” Rigby nói. “Chúng tôi phải đi trên dây: phản ứng với Mỹ khi cần, đa dạng hóa khi cần, nhưng vẫn mua thiết bị của họ và vẫn có lợi ích chung, đặc biệt là trong phòng thủ Bắc Mỹ.”
Theo thăm dò của EKOS Politics hồi tháng 12, 72% người Canada ủng hộ đưa Gripen vào lực lượng không quân — hoặc duy trì đội bay hỗn hợp F-35 và Gripen, hoặc chuyển sang Gripen cho các đợt mua sắm tương lai. Chỉ 13% muốn tiếp tục lấy F-35 làm tiêm kích chủ lực.
Tháng trước tại Davos, Thụy Sĩ, Carney khẳng định Canada sẽ tăng gấp đôi chi tiêu quốc phòng vào cuối thập niên này và phát triển công nghiệp trong nước, đồng thời “đa dạng hóa nhanh chóng ra bên ngoài”.
Dù vậy, Charron — chuyên gia về NORAD — cho rằng Canada nên hoàn tất thỏa thuận vì F-35 là máy bay tiên tiến hơn và phi công Canada cần trang bị hiện đại nhất để duy trì ưu thế trước đối thủ.
Nguồn The Hill
