Quyền lực của Tổng thống Donald Trump đối với Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) sẽ trở thành tâm điểm tại Tối cao Pháp viện vào tuần tới.
Hôm thứ Tư, Tối cao Pháp viện dự kiến sẽ nghe tranh luận về câu hỏi then chốt: liệu ông Trump có quyền sa thải Thống đốc Fed Lisa Cook hay không, sau khi ông cáo buộc bà gian lận hồ sơ thế chấp.
Bao trùm toàn bộ vụ việc là cuộc điều tra hình sự của Bộ Tư pháp nhắm vào Chủ tịch Fed Jerome Powell, vốn bất ngờ lộ diện trước công chúng vào cuối tuần trước.
Thử giới hạn quyền lực của ông Trump
Trong nhiệm kỳ hai, ông Trump tìm cách tái định hình các cơ quan độc lập vốn từ lâu được bảo vệ bằng những cơ chế ngăn tổng thống tùy tiện sa thải người đứng đầu.
Ông Trump cho rằng các rào cản này xâm phạm thẩm quyền hiến định của tổng thống trong việc giám sát nhánh hành pháp — một cách nhìn mở rộng quyền lực tổng thống, thường được gọi là học thuyết “hành pháp thống nhất” (unitary executive theory).
“Chỉ cần ông Trump kiểm soát được đa số trong Fed, ông ta có thể dùng quyền lực khổng lồ của Fed để làm giàu cho bản thân — thưởng cho các bạn bè tỷ phú và trừng phạt kẻ thù,” Thượng nghị sĩ Elizabeth Warren (Dân chủ, Massachusetts) — người từng chỉ trích ông Powell nhưng nay bảo vệ ông trước các đe dọa sa thải từ ông Trump — nói với báo giới. “Đó là chiến lược của ông ta trên toàn bộ hệ thống chính phủ.”
Đa số bảo thủ trong Tối cao Pháp viện thời gian qua tỏ ra đồng cảm với nỗ lực của ông Trump trong việc xóa bỏ các cơ chế bảo vệ khỏi bị sa thải tại những cơ quan độc lập khác như Ủy ban Thương mại Liên bang (FTC) hay Ủy ban Quan hệ Lao động Quốc gia (NLRB).
Tuy nhiên, các thẩm phán cũng từng phát tín hiệu rằng họ có thể xem Fed như một trường hợp có “địa vị đặc biệt”, đủ để biện minh cho các rào chắn bảo vệ.
“Cục Dự trữ Liên bang là một thực thể có cấu trúc đặc biệt, mang tính bán tư nhân, đi theo truyền thống lịch sử riêng biệt của Ngân hàng thứ nhất và thứ hai của Hoa Kỳ,” Tòa viết trong một ý kiến không ký tên công bố hồi tháng 5.
Ông Trump dường như cũng nhận thấy các tín hiệu này.
Ông Powell vẫn giữ ghế, bất chấp nhiều tháng ông Trump công khai bóng gió sẽ sa thải người đứng đầu ngân hàng trung ương và liên tục chỉ trích Fed vì không hạ lãi suất nhanh hơn. Và trong vụ sa thải bà Cook, thay vì lập luận rằng quy định hạn chế sa thải là vi hiến, ông Trump tìm cách chứng minh mình có “lý do chính đáng” — tức gian lận thế chấp — phù hợp với điều luật hiện hành.
“Chỉ được sa thải khi có lý do”
Đạo luật Cục Dự trữ Liên bang năm 1913 quy định tổng thống không được sa thải các thống đốc của Fed trừ khi có “lý do” (for cause).
Tuy nhiên, luật không định nghĩa rõ “lý do” là gì.
Ông Trump là tổng thống đầu tiên sa thải một thống đốc Fed đương nhiệm, vì vậy đây là câu hỏi còn bỏ ngỏ và nay Tối cao Pháp viện sẵn sàng xem xét.
“Cụm từ ‘for cause’ là một thuật ngữ pháp lý chuyên biệt — cần phải được diễn giải cụ thể,” ông Lev Menand, giáo sư Trường Luật Columbia, người từng làm việc tại Ngân hàng Dự trữ Liên bang New York, nói trong một buổi họp báo.
Các bên đều đồng thuận rằng ông Trump không thể sa thải bà Cook chỉ vì bà bỏ phiếu về chính sách lãi suất.
Ông Trump sa thải bà Cook dựa trên cáo buộc gian lận thế chấp, cho rằng bà đã khai sai một bất động sản ở Atlanta là nơi cư trú chính để được hưởng điều kiện vay ưu đãi. Luật sư của bà Cook mô tả đây chỉ là một “ghi chú vô ý”, phủ nhận việc bà có ý định lừa đảo.
Bộ Tư pháp sẽ lập luận vào thứ Tư rằng tổng thống có quyền linh hoạt trong việc cách chức thống đốc Fed nếu lý do liên quan đến hành vi, năng lực, mức độ phù hợp hoặc sự thẩm quyền của người đó.
“Tổng thống sa thải bà Cook vì đã trình bày sai lệch trọng yếu (và tối thiểu là cẩu thả nghiêm trọng) trong các giao dịch tài chính chắc chắn đáp ứng tiêu chuẩn,” Tổng biện lý D. John Sauer viết trong hồ sơ gửi tòa.
Ông Sauer sẽ tranh luận thay mặt chính phủ. Phía bà Cook được đại diện bởi Paul Clement, một trong những người tiền nhiệm của Sauer, từng phục vụ dưới thời Tổng thống George W. Bush.
Luật sư bảo thủ này đã đại diện cho nhiều thân chủ khác chống lại các nỗ lực của chính quyền Trump. Ông Clement hiện đại diện hãng luật WilmerHale kiện sắc lệnh hành pháp của Trump nhắm vào hãng luật, và đại diện các nhóm giáo dục kiện việc cắt giảm tài trợ nghiên cứu liên bang.
Nhóm pháp lý của bà Cook lập luận cáo buộc gian lận thế chấp là “chưa được kiểm chứng” và liên quan đến hành vi xảy ra trước khi bà được bổ nhiệm vào Fed. Họ cũng cho rằng bà có quyền được điều trần theo các quy định về tố tụng đúng pháp (due process) trong Hiến pháp và luật liên bang.
“Cách diễn giải vô hạn của ông Trump về cụm từ ‘for cause’ sẽ phá hủy tính độc lập lịch sử của Fed,” phía bà Cook viết trong hồ sơ gửi tòa.
Lập trường của bà Cook được hậu thuẫn bởi các cựu Chủ tịch Fed Ben Bernanke, Alan Greenspan và Janet Yellen. Họ nộp một bản ý kiến chung, đồng ký bởi các cựu Bộ trưởng Tài chính như Tim Geithner, Jack Lew, Hank Paulson, Robert Rubin và Larry Summers.
“Nếu chính phủ được phép lần đầu tiên trong lịch sử quốc gia loại bỏ một thành viên Hội đồng Thống đốc, trong khi vụ việc còn đang tranh tụng, điều đó sẽ làm xói mòn niềm tin công chúng vào tính độc lập của Fed và đe dọa sự ổn định dài hạn của nền kinh tế,” văn bản viết.
Kháng cáo của ông Trump nhận được ủng hộ từ tổ chức America First Legal Foundation và liên minh theo xu hướng tự do cá nhân New Civil Liberties Alliance. Có 22 tổng chưởng lý bang thuộc đảng Cộng hòa ủng hộ chính quyền, trong khi 23 tổng chưởng lý bang thuộc đảng Dân chủ đứng về phía bà Cook.
Điều tra ông Powell leo thang
Nỗ lực gia tăng quyền kiểm soát Fed của ông Trump tiếp tục có thêm bước ngoặt ngay trước phiên tranh luận tại Tối cao Pháp viện.
Tuần trước, ông Powell thông báo Bộ Tư pháp đã phát hành trát đòi (subpoena) trong khuôn khổ một cuộc điều tra hình sự.
Cuộc điều tra xuất phát từ lời điều trần của ông Powell trước Ủy ban Ngân hàng Thượng viện hồi tháng 6 năm ngoái về dự án cải tạo trụ sở Fed.
Dự án ban đầu ước tính 1,9 tỷ USD nhưng đã tăng lên 2,5 tỷ USD. Fed lý giải do giá vật liệu, thiết bị và nhân công tăng; thay đổi thiết kế; cùng các “điều kiện phát sinh không lường trước”.
“Đó chỉ là cái cớ,” ông Powell nói về cuộc điều tra trong một video. “Đe dọa truy tố hình sự là hệ quả của việc Cục Dự trữ Liên bang thiết lập lãi suất dựa trên đánh giá tốt nhất của chúng tôi nhằm phục vụ lợi ích công chúng, thay vì làm theo sở thích của Tổng thống.”
Cuộc điều tra bị phanh phui sau khi phần lập luận bằng văn bản trong vụ kiện tại Tối cao Pháp viện của bà Cook đã kết thúc, nhưng vấn đề này có thể vẫn được nhắc đến trong tranh luận miệng vào thứ Tư.
Nhiệm kỳ Chủ tịch Fed của ông Powell sẽ kết thúc ngày 15/5 — có thể trước khi Tòa ra phán quyết trong vụ bà Cook, dự kiến vào cuối tháng 6.
Dù có thể rời hẳn Fed, nhưng ghế của ông Powell trong Hội đồng Thống đốc vẫn kéo dài đến tháng 1/2028.
Nguồn The Hill
